ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕೊಡಗಿನ ಗಡಿಯಾಚೆ, ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಕಣ್ಣೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇರಿಟ್ಟಿಯಿಂದ ಕೇವಲ 30 ಕಿ.ಮೀ. ಅಂತರದಲ್ಲಿದೆ. ದಟ್ಟವಾದ ಅರಣ್ಯದ ನಡುವೆ ಇರುವ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಅರಿತರೆ, ಎಂತಹವರಿಗೂ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆಯಾದರೂ ಭೇಟಿ ನೀಡಬೇಕೆನಿಸುವಂತಹ ಪುರಾಣ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಪ್ರಕೃತಿ ರಮಣೀಯ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ತಾಣವಿದು. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ 'ದಕ್ಷಿಣ ಕಾಶಿ' ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೇರಳೀಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ 'ವಡಕೇಶ್ವರಂ' (ಇಕ್ಕರೆ ಕೊಟ್ಟಿಯೂರು) ಮತ್ತು 'ಕಿಳಕೇಶ್ವರಂ' (ಅಕ್ಕರೆ ಕೊಟ್ಟಿಯೂರು) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕೇರಳ ದೇವಸ್ವಂ ಬೋರ್ಡ್‌ನ ಆಡಳಿತಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಪವಿತ್ರ 'ಬಾವಲಿ' ನದಿಯು ಈ ಎರಡು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಹರಿಯುವುದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು 'ಅಕ್ಕರೆ ಕೊಟ್ಟಿಯೂರು' ಮತ್ತು 'ಇಕ್ಕರೆ ಕೊಟ್ಟಿಯೂರು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸ ಪುತ್ರನಾದ ದಕ್ಷಬ್ರಹ್ಮನು ಶಿವನ ವಿರುದ್ಧ ಹಗೆ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿ ಸತಿದೇವಿ (ಶಿವನ ಪತ್ನಿ) ಯೋಗಾಗ್ನಿಗೆ ಹಾರಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಾಗೂ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯುಳ್ಳ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಗರ್ಭಗುಡಿಯಿಲ್ಲದ ಬಯಲು ಆಲಯ

ಸಾಮಾನ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಂತೆ 'ಅಕ್ಕರೆ ಕೊಟ್ಟಿಯೂರು' ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಬೃಹತ್ ಗೋಪುರಗಳಾಗಲಿ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇದು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ನದಿ ಕಲ್ಲುಗಳ ಒಂದು ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸುತ್ತಲೂ ಕೊಳದಂತೆ ನೀರು ಆವರಿಸಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ, ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುವುದು ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಶೇಷ. ಭಕ್ತರು ಪವಿತ್ರ ಬಾವಲಿ ನದಿಯನ್ನು ಬರಿಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ದಾಟಿಯೇ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪಬೇಕು.

ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ದಕ್ಷ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸತಿದೇವಿಯ ಪ್ರಾಣಾರ್ಪಣೆ

ದಕ್ಷನನ್ನು ದೇವತೆಗಳು 'ಪ್ರಜಾಪತಿ' (ಸೃಷ್ಟಿ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವವನು) ಸ್ಥಾನಕ್ಕೇರಿಸಿದಾಗ, ಆತ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾಗವೊಂದನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಶಿವನನ್ನು ಕಂಡ ದಕ್ಷನಿಗೆ ಕೋಪ ನೆತ್ತಿಗೇರುತ್ತದೆ. ಈ ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿದ್ದವು. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ದಕ್ಷನು ತನ್ನ 27 ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು (ಅಶ್ವಿನಿ, ಭರಣಿ, ಕೃತಿಕಾ, ರೋಹಿಣಿ ಮುಂತಾದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು) ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ವಿವಾಹ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಚಂದ್ರನು ಅವರೊಡನೆ ವೈಮನಸ್ಸು ತಾಳಿ ಎಲ್ಲರಿಂದಲೂ ದೂರವಾದಾಗ, ಕುಪಿತನಾದ ದಕ್ಷನು ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧ ಸಾರುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಂತೆ ಶಿವನ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ದಕ್ಷನನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ದಕ್ಷನ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರಿ ಸತಿದೇವಿಯು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಶಿವನ ಆರಾಧಕಿಯಾಗಿದ್ದು, ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಪರಶಿವನನ್ನೇ ವರಿಸುತ್ತಾಳೆ.

"ತಂದೆಯ ಯಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಾದರೆ ಹೋಗು, ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಅವಮಾನಿತಳಾಗಿ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಮರಳಬಾರದು" - ಪತ್ನಿಯ ತವಕಕ್ಕೆ ಮರುಗಿದ ಶಿವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ನುಡಿಗಳು.

ಯಾಗದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸತಿಯನ್ನು ಕಂಡ ದಕ್ಷನು, ನೆರೆದಿದ್ದವರ ಮುಂದೆಯೇ ಅವಳನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. "ಮೈತುಂಬಾ ಬೂದಿ ಬಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ, ಧರಿಸಲು ಸರಿಯಾದ ಬಟ್ಟೆಯೂ ಇಲ್ಲದ ಸ್ಮಶಾನವಾಸಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾಗಕ್ಕೆ ಕರೆದವರಾರು?" ಎಂದು ಹೀಯಾಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ನಿಂದನೆಯಿಂದ ತೀವ್ರ ಮನನೊಂದ ಸತಿದೇವಿಗೆ, ಅವಮಾನಿತಳಾಗಿ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಮರಳಬಾರದೆಂಬ ಶಿವನ ಮಾತು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ಆಕೆಯು ಅದೇ ಯಾಗಕುಂಡಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.

ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಪರಶಿವನಿಗೆ ಈ ವಿಷಯ ತಕ್ಷಣವೇ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಶಿವನು ತನ್ನ ಮೂರನೇ ಕಣ್ಣನ್ನು ತೆರೆದಾಗ, ಅದರಿಂದ ಹತ್ತು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ 'ವೀರಭದ್ರ'ನ ಜನನವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಗದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸುವ ವೀರಭದ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ದಕ್ಷನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ವಿಕೋಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಯಾಗದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿ, ಶಿವ ಹಾಗೂ ವೀರಭದ್ರನನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾಗವನ್ನು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ದಕ್ಷನ ಮುಂಡಕ್ಕೆ ಆಡಿನ ತಲೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಮರುಜನ್ಮ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದಿನಿಂದ ದಕ್ಷನು ಪರಶಿವನ ಆರಾಧಕನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಚರಣೆ: 28 ದಿನಗಳ ವೈಶಾಖ ಮಹೋತ್ಸವ

ಸತಿದೇವಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಹಾಗೂ ಯಾಗ ನಡೆದ ಈ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವೇ 'ಅಕ್ಕರೆ ಕೊಟ್ಟಿಯೂರು'. ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಸ್ವಯಂಭೂ ಲಿಂಗವಿದ್ದು, ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 28 ದಿನಗಳು (ಮೇ ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯ ವಾರದಿಂದ ಜೂನ್ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ) ಮಾತ್ರ ಪೂಜೆ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು ನೆರವೇರುತ್ತವೆ. ಈ ಉತ್ಸವವನ್ನು 'ವೈಶಾಖ ಮಹೋತ್ಸವ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಉತ್ಸವದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು 64 ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಹಕ್ಕಿರುತ್ತದೆ. ಇವರು ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸುತ್ತಲೂ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಗುಡಿಸಲುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡು, 28 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ವ್ರತದೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲೇ ವಾಸ್ತವ್ಯ ಹೂಡುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಈ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಉತ್ಸವದ ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶವಿರುತ್ತದೆ.

ಕೊಟ್ಟಿಯೂರಿನ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಸಾದ: 'ಓಡಪ್ಪು'

ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಾದವೂ ಅತ್ಯಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಬಿದಿರಿನ ನಾರಿನಿಂದ ಕೈಯಾರೆ ತಯಾರಿಸಲಾದ ಸುಂದರವಾದ ಹೂವಿನ ಆಕಾರದ 'ಓಡಪ್ಪು' (Odappu) ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಸಾದ. ಭಕ್ತರು ಇದನ್ನು ಅತಿ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಯಾಗದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೇತುಹಾಕುತ್ತಾರೆ.

ಇಕ್ಕರೆ ಕೊಟ್ಟಿಯೂರು: ಪರಶುರಾಮರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸನ್ನಿಧಾನ

ವರ್ಷದ ಉಳಿದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ (ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ) ಬಾವಲಿ ನದಿಯು ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುವುದರಿಂದ ಅಕ್ಕರೆ ಕೊಟ್ಟಿಯೂರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಲಾವೃತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಮನಗಂಡ ಭಗವಾನ್ ಪರಶುರಾಮರು, ಇಂತಹ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬಾವಲಿ ನದಿಯ ಈ ಬದಿಯಲ್ಲಿ (ಇಕ್ಕರೆ ಕೊಟ್ಟಿಯೂರು) ಮತ್ತೊಂದು ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ವರ್ಷವಿಡೀ ಭಕ್ತರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸ, ವೈದಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮಡಿಲಲ್ಲಿರುವ ಈ ಕೊಟ್ಟಿಯೂರು ಶಿವಕ್ಷೇತ್ರವು ನಿಜಕ್ಕೂ ದೈವಿಕ ಅನುಭೂತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಅದ್ಭುತ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.